മരണപ്പെട്ട ഭർത്താവിന്റെ ശീതീകരിച്ച ഭ്രൂണം ഉപയോഗിക്കാൻ ഭാര്യയ്ക്ക് പൂർണ്ണ അവകാശം: ഹൈക്കോടതി
നിശ്ചിത ‘ഫോം 9’ എഴുതിവാങ്ങാത്തത് ആശുപത്രിയുടെ വീഴ്ച; പങ്കാളിയുടെ പ്രത്യുൽപാദന താത്പര്യവും ‘അനുമാന സമ്മതവും’ പരമപ്രധാനം
കൊച്ചി: വിവാഹിതനായിരിക്കെ ചികിത്സാവേളയിൽ ശീതീകരിച്ചു സൂക്ഷിച്ച ഭ്രൂണം (cryopreserved embryo), ഭർത്താവിന്റെ അപ്രതീക്ഷിത വിയോഗത്തിന് ശേഷവും ഉപയോഗിക്കാൻ ഭാര്യയ്ക്ക് നിയമപരമായ അവകാശമുണ്ടെന്ന് കേരള ഹൈക്കോടതി വിധിച്ചു. ഭർത്താവിന്റെ പ്രത്യേക ലിഖിതാനുമതി നിശ്ചിത ചട്ടപ്രകാരമുള്ള ‘ഫോം 9’-ൽ വാങ്ങിയില്ലെന്ന സാങ്കേതിക കാരണം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി ക്ലിനിക്കിന് ഭ്രൂണം കൈമാറുന്നത് നിഷേധിക്കാനാവില്ലെന്ന് ജസ്റ്റിസ് ഹരിശങ്കർ വി. മേനോൻ വ്യക്തമാക്കി.
തൃശ്ശൂർ സ്വദേശിനിയായ പ്രിയ ശ്രീരാജ് സമർപ്പിച്ച റിട്ട് ഹർജി [W.P.(C) No. 22457 of 2025] അനുവദിച്ചുകൊണ്ടാണ് സിംഗിൾ ബെഞ്ചിന്റെ അതീവ പ്രാധാന്യമുള്ള ഈ ഉത്തരവ്. ചികിത്സ നടത്തിയിരുന്ന സ്വകാര്യ ആശുപത്രിയിൽ സൂക്ഷിച്ചിട്ടുള്ള ഭ്രൂണം തുടർചികിത്സയ്ക്കായി ഹർജിക്കാരിക്ക് ഉപയോഗിക്കാൻ വിട്ടുനൽകണമെന്നും കോടതി അസന്ദിഗ്ദ്ധമായി നിർദ്ദേശിച്ചു.
കേസിന്റെ പശ്ചാത്തലം ഒറ്റനോട്ടത്തിൽ
- ഹർജിക്കാരിയും ഭർത്താവ് ശ്രീരാജും നാലാം എതിർകക്ഷിയായ ആശുപത്രിയിൽ വന്ധ്യതാ ചികിത്സയിലായിരുന്നു.
- 2021 മാർച്ച് 31-ന് ഭർത്താവ് ശ്രീരാജ് ആകസ്മികമായി നിര്യാതനായി.
- അതിനുമുമ്പ് 2022 ഡിസംബർ 22-ന് തന്നെ ഭ്രൂണങ്ങൾ ക്രയോപ്രിസർവേഷൻ നടത്തിയിരുന്നു.
- തുടർചികിത്സയ്ക്കായി വിധവ ഭ്രൂണം ആവശ്യപ്പെട്ടപ്പോൾ, 2021-ലെ ART നിയമത്തിലെ സെക്ഷൻ 22(1)(a) പ്രകാരമുള്ള പ്രത്യേക ലിഖിത സമ്മതമില്ലെന്ന് ചൂണ്ടിക്കാട്ടി ആശുപത്രി വിസമ്മതിച്ചു.
ആശുപത്രിയുടെ ഈ നിലപാടിനെതിരെയാണ് വിധവയായ പ്രിയ ശ്രീരാജ് ഹൈക്കോടതിയെ സമീപിച്ചത്. ഭർത്താവിന്റെ മരണശേഷവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ രക്തത്തിലുള്ള കുഞ്ഞിന് ജന്മം നൽകുക എന്നത് തന്റെ മൗലികമായ ആഗ്രഹവും അവകാശവുമാണെന്ന് ഹർജിക്കാരി വാദിച്ചു.
“സ്വന്തം ഭാഗത്തുനിന്നുണ്ടായ നടപടിക്രമ വീഴ്ചയെ മറയാക്കി, ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന പങ്കാളിക്ക് ഭ്രൂണം ഉപയോഗിക്കാനുള്ള അവകാശം നിഷേധിക്കാൻ ആശുപത്രിക്ക് സാധ്യമല്ല.”
കേന്ദ്ര സർക്കാരിന്റെയും ആശുപത്രിയുടെയും വാദമുഖങ്ങൾ
കേന്ദ്ര സർക്കാരിന് വേണ്ടി ഹാജരായ സെൻട്രൽ ഗവൺമെന്റ് കൗൺസൽ അഡ്വ. കെ. അർജുൻ വേണുഗോപാൽ ഹർജിയെ ശക്തമായി എതിർത്തു. അസിസ്റ്റഡ് റീപ്രൊഡക്റ്റീവ് ടെക്നോളജി (റെഗുലേഷൻ) റൂൾസ് 2022-ലെ ഫോം 9 പ്രകാരം, മരണാനന്തരം ഭ്രൂണം ഭാര്യയ്ക്ക് കൈമാറാൻ ഭർത്താവ് വ്യവസ്ഥ ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്.
എന്നാൽ ഈ കേസിൽ ആശുപത്രി വാങ്ങിയ സമ്മതപത്രത്തിൽ (Ext.P3) അപരിചിതരായ ദമ്പതികൾക്ക് (unknown couples) നൽകാനാണ് ഭർത്താവ് ഒപ്പുവെച്ചിട്ടുള്ളത്. ഭാര്യയ്ക്ക് നൽകാൻ ടി പത്രത്തിൽ അനുവാദമില്ലാത്തതിനാൽ, മരണപ്പെട്ട വ്യക്തിയുടെ വിൽപ്പത്രത്തിന് വിരുദ്ധമായി ഇത് അനുവദിക്കരുതെന്നും, പുനർവിവാഹം, സ്വത്തവകാശം, ധാർമ്മിക-സാമൂഹ്യ പ്രശ്നങ്ങൾ എന്നിവ ഉടലെടുക്കാമെന്നും കേന്ദ്രം വാദിച്ചു.
ഭർത്താവ് മരണപ്പെട്ടാൽ ഭ്രൂണം എന്തുചെയ്യണം എന്നതിന് മൂന്ന് നിശ്ചിത ചോയ്സുകൾ നിയമം നൽകുന്നു:
- നശിച്ചുപോകാൻ അനുവദിക്കുക (To perish)
- ഭാര്യയ്ക്ക് കൈമാറുക (Handed over to my wife)
- ഗവേഷണ ആവശ്യങ്ങൾക്ക് നൽകുക (Used for research purposes)
ഹർജിക്കാരിയുടെ വാദം: സാരവത്തായ പാലനം (Substantial Compliance)
ഹർജിക്കാരിക്ക് വേണ്ടി അഡ്വ. ക്ലാര ഷെറിൻ ഫ്രാൻസിസ്, അഡ്വ. ബി. രഞ്ജിത് കുമാർ എന്നിവർ ഹാജരായി. ആശുപത്രി നൽകിയ Ext.P3 ഫോറത്തിൽ ഭർത്താവ് ഒപ്പുവെച്ചത് ഭ്രൂണം പൂർണ്ണമായും ‘പ്രയോജനപ്പെടുത്തണം’ (actual use) എന്ന ഉദ്ദേശ്യത്തോടെയാണെന്ന് അഭിഭാഷകർ ബോധിപ്പിച്ചു.
നിശ്ചിത ഫോം 9 ആശുപത്രി നൽകിയിരുന്നില്ല. ഭർത്താവിന്റെ താല്പര്യം ഭ്രൂണം നശിപ്പിക്കാനല്ല, മറിച്ച് ജീവൻ നൽകാൻ ഉപയോഗിക്കണമെന്നതായിരുന്നു. ഡൽഹി ഹൈക്കോടതിയുടെ 2024-ലെ സുപ്രധാന വിധിയും (ക്യാൻസർ ബാധിച്ചു മരിച്ച അവിവാഹിതനായ മകന്റെ ബീജം മാതാപിതാക്കൾക്ക് നൽകാൻ ഉത്തരവിട്ട കേസ്) ഹർജിക്കാർ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി.
കേന്ദ്ര സർക്കാരിന് വേണ്ടി: അഡ്വ. കെ. അർജുൻ വേണുഗോപാൽ (CGC)
സംസ്ഥാന സർക്കാരിന് വേണ്ടി: അഡ്വ. ദിനേഷ് തങ്കപ്പൻ (ഗവ. പ്ലീഡർ)
കോടതിയുടെ കണ്ടെത്തലുകൾ: എന്തുകൊണ്ട് അനുകൂല വിധി?
ഇരുഭാഗത്തിന്റെയും വാദങ്ങൾ വിശദമായി പരിശോധിച്ച ജസ്റ്റിസ് ഹരിശങ്കർ വി. മേനോൻ, സെക്ഷൻ 22(1)(a) പ്രകാരമുള്ള ‘ലിഖിത വിവരസമ്മതം’ (Written Informed Consent) അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ മാത്രം വ്യാഖ്യാനിക്കേണ്ട ഒന്നല്ലെന്ന് വ്യക്തമാക്കി.
“മരണാനന്തര പ്രത്യുൽപാദനത്തിൽ പങ്കാളിയുടെ താല്പര്യവും, മരണപ്പെട്ടയാളിൽ നിന്ന് അനുമാനിക്കാവുന്ന സമ്മതവും (Deceased’s Inferred Consent) പരിഗണിക്കപ്പെടണം. മുൻകൂട്ടി ശക്തമായ വിയോജിപ്പ് രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടില്ലെങ്കിൽ മരണാനന്തര ഉപയോഗം അനുവദിക്കപ്പെടേണ്ടതാണ്.”
ഈ കേസിൽ ആശുപത്രി വാങ്ങിയ Ext.P3 ഫോറത്തിൽ മൂന്ന് ഓപ്ഷനുകളാണ് ഉണ്ടായിരുന്നത്:
- അപരിചിതരായ ദമ്പതികൾക്ക് നൽകുക
- ഗവേഷണത്തിന് നൽകുക
- നശിപ്പിച്ചുകളയുക
ഇതിൽ ഒന്നാമത്തെ ഓപ്ഷനാണ് ഭർത്താവ് തിരഞ്ഞെടുത്തത്. അതായത്, ഭ്രൂണം ഫലപ്രദമായി ഒരു കുഞ്ഞിന്റെ ജനനത്തിനായി ഉപയോഗിക്കണം എന്ന വ്യക്തമായ ആഗ്രഹം അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നു. ചട്ടപ്രകാരമുള്ള ‘ഫോം 9’ നൽകാൻ ആശുപത്രി വീഴ്ച വരുത്തിയപ്പോൾ, ആ വീഴ്ചയുടെ ഭാരം പങ്കാളിയുടെ മേൽ കെട്ടിയേൽപ്പിക്കാനാവില്ല.
‘അനുമാന സമ്മതം’ (Inferred Consent) ബാധകം
തന്റെ മരണശേഷം അപരിചിതരായ ദമ്പതികൾക്ക് പോലും ഭ്രൂണം ഉപയോഗിക്കാൻ സന്നദ്ധനായ ഭർത്താവ്, സ്വന്തം ഭാര്യ അത് മാതൃത്വത്തിനായി ഉപയോഗിക്കുന്നതിനെ എതിർക്കുമെന്ന് അനുമാനിക്കുന്നത് യുക്തിസഹമല്ലെന്ന് കോടതി വിലയിരുത്തി.
“ഹർജിക്കാരിയുടെ പ്രത്യുൽപാദന സ്വാതന്ത്ര്യവും മാതാവാകാനുള്ള ആഗ്രഹവും മാനിക്കപ്പെടേണ്ടതുണ്ട്. ആയതിനാൽ ഹർജി പൂർണ്ണമായി അനുവദിച്ചുകൊണ്ട്, നാലാം എതിർകക്ഷിയായ ആശുപത്രിയിൽ സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്ന ഭർത്താവിന്റെ ഭ്രൂണങ്ങൾ അസിസ്റ്റഡ് റീപ്രൊഡക്ഷൻ ചികിത്സയ്ക്കായി ഉപയോഗിക്കാൻ ഹർജിക്കാരിക്ക് പൂർണ്ണ അനുമതി നൽകുന്നു.”