ന്യൂഡൽഹി: 1991-92 കാലഘട്ടത്തിലെ വിദേശ നാണയ നിയന്ത്രണ നിയമ (FERA) ലംഘനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് സ്റ്റാൻഡേർഡ് ചാർട്ടേഡ് ബാങ്കിനും അതിന്റെ ഉദ്യോഗസ്ഥ ബി. മക്ഹ്യൂവിനുമെതിരെ കേന്ദ്ര എൻഫോഴ്സ്മെന്റ് ഡയറക്ടറേറ്റ് രജിസ്റ്റർ ചെയ്ത ക്രിമിനൽ കേസുകൾ സുപ്രീം കോടതി പൂർണ്ണമായി റദ്ദാക്കി. അപ്പീൽ ഹർജി അനുവദിച്ച് ജസ്റ്റിസ് ജെ.ബി. പാർഡിവാല, ജസ്റ്റിസ് മനോജ് മിശ്ര എന്നിവരടങ്ങിയ ഡിവിഷൻ ബെഞ്ചാണ് ഈ ചരിത്രപ്രധാന വിധി പ്രസ്താവിച്ചത്. 23 വർഷമായി മജിസ്ട്രേറ്റ് കോടതിയിൽ വിചാരണപോലും തുടങ്ങാതെ കെട്ടിക്കിടന്ന കേസ് അവസാനിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, പൗരന്മാർക്ക് വേഗത്തിൽ വിചാരണ ലഭിക്കാനുള്ള അവകാശം ഭരണഘടന ഉറപ്പുനൽകുന്ന ജീവിക്കാനുള്ള അവകാശത്തിന്റെ (Article 21) ഭാഗമാണെന്ന് കോടതി അദ്വിതീയമായി പ്രഖ്യാപിച്ചു.

സംഭവത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലം (Factual Matrix)

1991-92 കാലഘട്ടത്തിൽ യുകെ ആസ്ഥാനമായുള്ള ഗുണഭോക്താവിനായി ഇന്ത്യയിൽ വ്യാജ പേരിൽ ബാങ്കേഴ്സ് ചെക്കുകളും ഡ്രാഫ്റ്റുകളും വഴി റമിറ്റൻസുകൾ കൈകാര്യം ചെയ്തു എന്നതായിരുന്നു ബാങ്കിനെതിരായ ആരോപണം. മുംബൈ ശാഖയിൽ വോസ്ട്രോ (Vostro) അക്കൗണ്ട് വഴി എത്തിയ പണം പിന്നീട് ഇന്തോ ഇന്റർനാഷണൽ കോർപ്പറേഷന് കൈമാറാനായിരുന്നു നീക്കം. എന്നാൽ ഇത് എക്സ്ചേഞ്ച് കൺട്രോൾ ചട്ടങ്ങൾക്ക് വിരുദ്ധമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ഉടൻ തന്നെ ബാങ്ക് തുക തിരിച്ചുപിടിക്കുകയും 30 ലക്ഷം രൂപ സർക്കാരിലേക്ക് കണ്ടുകെട്ടി നൽകുകയും ചെയ്തിരുന്നു.

തുടർന്ന്, ഫെറ നിയമം റദ്ദാക്കുന്നതിനുള്ള സൺസെറ്റ് കാലാവധി (Sunset Period) അവസാനിക്കുന്നതിന് തൊട്ടുമുമ്പ്, 2002 മെയ് 30-നാണ് എൻഫോഴ്സ്മെന്റ് ഡയറക്ടറേറ്റ് മജിസ്ട്രേറ്റ് കോടതിയിൽ പരാതി നൽകിയത്. മുംബൈ ബാങ്ക് ശാഖയ്ക്കും മാഞ്ചസ്റ്റർ ബില്ലിംഗ് ഡിപ്പാർട്ട്മെന്റിലെ ഓഫീസറായ ബി. മക്ഹ്യൂവിനുമെതിരെ സമൻസ് അയക്കുകയും ചെയ്തു.

നിയമ തടസ്സവും ഹൈക്കോടതിയുടെ പിഴവും

ഹർജിക്കാർ സമൻസ് ഉത്തരവിനെതിരെ ക്രിമിനൽ നടപടിക്രമം 482-ാം വകുപ്പ് പ്രകാരം ബോംബെ ഹൈക്കോടതിയെ സമീപിച്ചെങ്കിലും, സി.ആർ.പി.സി 397 പ്രകാരം സെഷൻസ് കോടതിയിൽ റിവിഷൻ ഹർജി നൽകാൻ അവസരമുള്ളതിനാൽ 482-ാം വകുപ്പ് നിലനിൽക്കില്ലെന്ന് കാണിച്ച് ഹൈക്കോടതി ഹർജി തള്ളുകയായിരുന്നു. എന്നാൽ സുപ്രീം കോടതി ഈ നിലപാട് പൂർണ്ണമായും തെറ്റാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കി. Dhariwal Tobacco Products Ltd., Prabhu Chawla, Akanksha Arora എന്നീ കേസുകളിലെ സുപ്രീം കോടതി വിധികളെ ആധാരമാക്കി, റിവിഷൻ അധികാരം ഉണ്ടെങ്കിലും ഹൈക്കോടതിയുടെ ഇൻഹറന്റ് അധികാരത്തിന് (Inherent Power) അത് തടസ്സമല്ലെന്ന് ജസ്റ്റിസ് പാർഡിവാല ചൂണ്ടിക്കാട്ടി.

ഫെറ വകുപ്പ് 61(2) നോട്ടീസിലെ വീഴ്ച

ഫെറ നിയമത്തിലെ വകുപ്പ് 61(2) പ്രൊവൈസോ പ്രകാരം, അനുമതിയില്ലാതെ ഒരു കാര്യം ചെയ്തതായി ആരോപിക്കുമ്പോൾ, ഹർജിക്കാരന് ബാങ്ക്/ആർ.ബി.ഐ അനുമതിയുണ്ടോ എന്ന് വ്യക്തമാക്കാനായി ഒരു ‘അവസര നോട്ടീസ്’ (Opportunity Notice) നൽകേണ്ടത് നിർബന്ധമാണ്. ഈ കേസിൽ അത്തരം ഒരു നോട്ടീസ് നൽകിയെന്നോ അത് പ്രതികൾക്ക് ലഭിച്ചെന്നോ തെളിയിക്കാൻ പരാതിക്കാർക്ക് സാധിച്ചില്ല. കോടതിയിൽ നോട്ടീസിന്റെ പകർപ്പോ തീയതിയോ ഹാജരാക്കാനും കഴിഞ്ഞിട്ടില്ല. നിർബന്ധിത നോട്ടീസ് നൽകാതെയുള്ള മജിസ്ട്രേറ്റിന്റെ നടപടി നിയമവിരുദ്ധമാണെന്ന് സുപ്രീം കോടതി വ്യക്തമാക്കി.